De recente aanbevelingen van de Wereldbank voor Suriname (https://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/93231) bevatten zonder twijfel waardevolle elementen. Betere taalvaardigheid, sterkere technische opleidingen, samenwerking met het bedrijfsleven en aandacht voor sociale vaardigheden zijn allemaal belangrijke aandachtspunten. Maar de aanbevelingen vertrekken vanuit één impliciete veronderstelling: dat onderwijs in de eerste plaats dient om de arbeidsmarkt van de toekomst te bevoorraden. Juist daar ligt de beperking van deze benadering.

Onderwijs heeft immers een diepere opdracht dan het opleiden van arbeidskrachten. Het vormt mensen. Het begeleidt jonge mensen in hun groei naar verantwoordelijkheid, verbondenheid, creativiteit en betekenisvol burgerschap. Wanneer onderwijs uitsluitend wordt gezien als leverancier van vaardigheden voor de economie, blijven we werken binnen hetzelfde paradigma dat wereldwijd heeft geleid tot ecologische uitputting, sociale vervreemding en een groeiende crisis van zingeving. De vraag is daarom niet alleen welke vaardigheden nodig zijn voor de olie-industrie, de energiesector of de arbeidsmarkt van 2030.

De vraag is ook: Welke burgers willen we dat onze scholen helpen voortbrengen? Welke gemeenschappen willen we versterken en opbouwen?
Welke relatie willen we onderhouden met het woud, de rivieren en het land dat ons draagt? Wat betekent ontwikkeling in een wereld die steeds meer geconfronteerd wordt met ecologische grenzen?

Onderwijs begint immers niet bij de arbeidsmarkt, maar bij de mens. Een kind wordt niet geboren als toekomstige werknemer. Een kind wordt geboren als mens. Pas wanneer onderwijs de ontwikkeling van de volledige mens ondersteunt, kunnen daaruit vakmensen, ondernemers, bestuurders, kunstenaars, landbouwers, leraren en technici ontstaan die niet alleen competent zijn, maar ook verantwoordelijkheid kunnen dragen voor het grotere geheel. Dat betekent dat taal, rekenen en beroepsvaardigheden belangrijk zijn, maar niet voldoende.

Even belangrijk zijn:
verbondenheid met plaats en gemeenschap, samenwerken, zorg dragen voor de natuurlijke omgeving, creativiteit, kritisch denken, zelfkennis
empathie, het vermogen om te schenken en bij te dragen.

Het zijn precies deze kwaliteiten die duurzame samenlevingen mogelijk maken. De Wereldbank spreekt over "future skills". Vijfentwintig jaar geleden benadrukte ik in Eeuwige Lente. Leven met voldoende in een wereld van overvloed al de noodzaak van kind- en mensgericht onderwijs. Wat Aristoteles eudaimonia noemde en Martin Seligman human flourishing, omschreef ik als menswording: het proces waarin mensen uitgroeien tot verantwoordelijke, verbonden en betekenisvolle deelnemers aan het grotere web van het leven.

De Wereldbank vraagt hoe onderwijs beter kan aansluiten op de economie. We zouden ons echter eerst moeten afvragen hoe de economie opnieuw kan aansluiten op het leven. Dat is geen tegenstelling. Maar het is wel een fundamenteel ander vertrekpunt. Suriname heeft inderdaad behoefte aan een toekomstbestendig onderwijssysteem. De vraag is alleen of die toekomst uitsluitend wordt bepaald door de noden van de arbeidsmarkt, of door de bredere uitdaging om gezonde mensen, veerkrachtige gemeenschappen en een levende relatie met de aarde te ontwikkelen. Uiteindelijk bouwen mensen geen economie. Zij bouwen een samenleving.

Wanneer die samenleving geworteld is in haar bioregio, versterkt zij de relaties tussen mensen, gemeenschap en leefomgeving. Daaruit groeit een cultuur van verbondenheid, verantwoordelijkheid, wederkerigheid en zorg voor het geheel. In zo'n samenleving ontstaan ook sterke ethische normen en waarden. Respect, integriteit, betrouwbaarheid, dienstbaarheid en verantwoordelijkheidszin worden dan geen opgelegde regels, maar een natuurlijke uitdrukking van hoe mensen met elkaar, hun gemeenschap en de levende wereld omgaan. Pas daarna ontstaat een gezonde economie. Zij is geen doel op zich, maar een gevolg van een levende samenleving die stevig verankerd is in haar morele, sociale en ecologische fundament.

Misschien is dat wel de belangrijkste vraag die we ons vandaag moeten stellen: bereiden we onze kinderen voor op de economie van morgen, of helpen we hen uitgroeien tot de mensen die morgen een gezonde samenleving kunnen dragen?

Jef Crab
Planetair burger