Er is een oud spreekwoord: huil niet voordat je geslagen wordt. In de discussie over de voorgenomen wijzigingen rond de rechterlijke macht lijkt het inmiddels aardig in die richting te gaan. Er zijn conceptamendementen. Ze zijn binnen de coalitie besproken en er bestaat overeenstemming over de richting, maar ze zijn nog niet definitief. Bovendien is voor de wijziging van de grondwet tweederdemeerderheid nodig. Er is ook tegenstand binnen de coalitie. Het Hof van Justitie en Openbaar Ministerie slaan alarm terwijl de gewraakte amendementen nog niet bij De Nationale Assemblee zijn ingediend. Dat hebben de voorzitter van DNA, een initiatiefnemer en de voorzitter van de commissie van rapporteurs bevestigd.

Toch is het maatschappelijk toneel inmiddels ingericht alsof het parlement al heeft besloten. Hof en OM waarschuwen voor aantasting van de rechterlijke onafhankelijkheid en ernstige constitutionele gevolgen. Advocaten, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en inmiddels ook medici hebben zich uitgesproken.

Laat één ding duidelijk zijn: de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht is niet onderhandelbaar. Wanneer rechters menen dat daaraan wordt getornd, mogen en moeten zij waarschuwen. Maar betekent dat dat iedere voorgestelde wijziging aan de positie van Hof en OM automatisch een aanval op de rechtsstaat is? Daarover is er opvallend weinig discussie. Want deze wetswijzigingen gaan niet uitsluitend over abstracte constitutionele beginselen. Ze hebben ook te maken met de organisatie, bevoegdheden, rechtspositie en financiële aangelegenheden. En juist over die laatste kwestie bestaat al langer discussie.

De salarissen en voorzieningen binnen de rechterlijke macht hebben eerder tot maatschappelijke commotie geleid. Ook daar is de vraag gesteld hoe onafhankelijkheid zich verhoudt tot financiële autonomie en tot de verantwoordelijkheid van de Staat voor de besteding van publieke middelen. Starnieuws wees eerder op de uitzonderlijke financiële gevolgen die uit de Wet Rechtspositie Rechterlijke Macht kunnen voortvloeien. Rechterlijke onafhankelijkheid kan immers moeilijk betekenen dat alles wat met geld, begroting, salarissen of financiële controle te maken heeft buiten het bereik van democratische besluitvorming valt.

Een passage uit de memorie van toelichting van het niet formele amendement.

Hoeveel organisaties die zich inmiddels achter Hof en OM hebben geschaard, hebben de conceptamendementen daadwerkelijk zelf gelezen? Hoeveel hebben onderzocht welke voorstellen de onafhankelijkheid van de rechter aantasten en welke betrekking hebben op organisatie, financiën of bestuurlijke controle? Het gezag van rechters is groot. Dat moet ook zo zijn. Maar juist een macht die zoveel maatschappelijk gezag heeft, kan gemakkelijk steun mobiliseren wanneer zij waarschuwt dat haar onafhankelijkheid wordt bedreigd.

Daarom moet het maatschappelijk middenveld niet minder, maar juist méér kritisch zijn. Wie de regering kritisch controleert, moet dat ook bij DNA doen. En wie DNA kritisch volgt, moet niet plotseling ophouden vragen te stellen wanneer Hof of OM spreekt. Onafhankelijkheid betekent niet onaantastbaarheid. Bovendien is politiek nog helemaal niet alles beklonken. De coalitie bestaat uit zes partijen. Over de voorstellen is overleg gevoerd en er is in principe overeenstemming, maar er bestaan ook bezwaren en de teksten zijn nog niet definitief. Voor grondwetswijziging over de derde rechtsprekende instantie is bovendien een tweederdemeerderheid in DNA nodig.

Waarom doen we dan alsof de slag al is toegebracht? Dat ontslaat de initiatiefnemers overigens nergens van. Wanneer zij werkelijk wijzigingen voorbereiden die de onafhankelijkheid van rechters aantasten, moeten zij daarover tekst en uitleg geven. En zodra de amendementen formeel worden ingediend, moeten ze volledig openbaar zijn en juridisch worden doorgelicht. Maar laat dat debat dan over de werkelijke teksten gaan.

Misschien blijken sommige waarschuwingen volledig terecht. Misschien verdwijnen omstreden bepalingen voordat ze DNA formeel bereiken. Misschien worden ze gewijzigd. Misschien halen sommige voorstellen nooit de vereiste meerderheid. Dat is nu juist waarvoor een parlementair proces bestaat.

Wat vooral zorgen baart, is dat de kampen al worden gevormd voordat dat proces goed en wel is begonnen. Wie vragen stelt bij Hof en OM dreigt te worden gezien als tegenstander van de rechterlijke onafhankelijkheid; wie vragen stelt bij de politiek wordt gezien als verdediger van de gevestigde macht. Zo werkt een rechtsstaat niet.

De rechterlijke macht moet onafhankelijk blijven. Het parlement moet zijn wetgevende werk kunnen doen. En het maatschappelijk middenveld moet vooral één ding bewaren: zijn vermogen om tegenover álle machten kritisch te blijven. Anders huilen we straks niet alleen voordat we geslagen zijn. Dan hebben we misschien niet eens meer gevraagd wie eigenlijk wilde slaan.

Nita Ramcharan