Hoe China de richting van de oorlog tussen de VS en Iran kan bepalen

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi ontmoette woensdag zijn Chinese collega Wang Yi in Beijing, terwijl de pogingen om een vredesakkoord tussen Teheran en Washington te sluiten toenemen. Dit gebeurde kort na de aankondiging van de Amerikaanse president om een pauze in te lassen bij de pogingen om de Straat van Hormuz met geweld te heropenen.

Het bezoek en het tijdstip ervan benadrukken volgens analisten de belangrijke rol die China speelt in de oorlog tussen de VS en Iran, en de invloed die Beijing kan hebben op de verdere ontwikkeling van het conflict.

Wang zei bij de start van de ontmoeting tegen Araghchi dat "we geloven dat een alomvattend staakt-het-vuren geen uitstel duldt, dat het hervatten van vijandelijkheden onverstandig is en dat het voortzetten van onderhandelingen bijzonder belangrijk is."

Het bezoek vond plaats een week voordat Trump op 14 en 15 mei naar Beijing reist voor een ontmoeting met de Chinese president Xi Jinping. Eerder riep de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio China op om Iran onder druk te zetten de blokkade van de Straat van Hormuz te versoepelen. Door die zeestraat gaat ongeveer een vijfde van de wereldwijde olie- en gasleveringen.

De ontmoeting vond plaats tegen de achtergrond van toenemende spanningen tussen Teheran en Washington over deze strategische waterweg. Iran beperkte de scheepvaart door de Straat van Hormuz nadat de oorlog begon, terwijl de VS na het staakt-het-vuren in april een eigen blokkade oplegde aan Iraanse havens om Teheran te dwingen akkoord te gaan met de voorwaarden van Washington.

De verstoring van het scheepvaartverkeer door de zeestraat heeft wereldwijde economische gevolgen gehad en heeft de spanningen tussen Washington en Beijing soms verdiept, vooral omdat China zwaar wordt getroffen door de verstoring van de energiestromen uit de Golf naar Oost-Azië.

Maar nu de VS ook te maken heeft met economische tegenwind, waaronder stijgende brandstofprijzen in het land vlak voor de tussentijdse verkiezingen, zeggen analisten dat het gedeelde belang van beide grootmachten bij het heropenen van de Straat van Hormuz en het veiligstellen van een staakt-het-vuren Beijing ruimte geeft om een cruciale diplomatieke rol te spelen in een vredesakkoord.

China’s evenwichtsoefening
China heeft tijdens het conflict geprobeerd een balans te vinden tussen kritiek op de VS en oproepen tot regionale stabiliteit.

Tijdens de ontmoeting veroordeelde Wang opnieuw de militaire acties van de VS en Israël tegen Iran als "illegitiem", aldus het Iraanse Tasnim News Agency. Beijing presenteert het conflict herhaaldelijk als een schending van het internationaal recht, zonder elke Iraanse stap volledig te steunen.

China bekritiseerde ook de moord op de Iraanse Opperste leider Ayatollah Ali Khamenei als een gevaarlijke escalatie, die de internationale politiek terug kan brengen naar "de wet van de jungle". Samen met Rusland sprak China een veto uit bij de VN-Veiligheidsraad tegen pogingen om Iran te veroordelen voor zijn acties in de Straat van Hormuz.

Tegelijkertijd heeft China zich verzet tegen toenemende Amerikaanse druk vanwege zijn economische banden met Teheran. Washington heeft Chinese bedrijven gesanctioneerd die Iraanse olie zouden kopen, maar Beijing heeft Chinese ondernemingen opgedragen zich niet aan die sancties te houden.

Desalniettemin riep de Amerikaanse minister van Financiën Scott Bessent China publiekelijk op zijn invloed op Teheran te gebruiken om de crisis te de-escaleren, een teken van de recente ontspanning in de relatie tussen VS en China na een voorlopig handelsakkoord eind vorig jaar.

Jodie Wen, onderzoeker aan het Center for International Security and Strategy (CISS) van de Tsinghua Universiteit in Beijing, zei dat China vooral gericht is op het voorkomen van verdere instabiliteit rond de Straat van Hormuz, een vitale route voor Chinese energie-import en handel.

"Ik denk dat China zijn best zal doen om Iran terug aan de onderhandelingstafel te krijgen en om de Straat van Hormuz weer zo open te laten zijn als voorheen," aldus Wen.

Wat wil Iran van China?
China is voor Teheran na jaren van Amerikaanse sancties de belangrijkste economische levenslijn geworden. Iran is diep afhankelijk van Chinese handel en investeringen.

China koopt het merendeel van Iran’s olie-export, vaak tegen gereduceerde prijzen, terwijl de Iraanse inkomsten vooral worden gebruikt om Chinese goederen en diensten te kopen. Die afhankelijkheid is alleen maar groter geworden sinds de twee landen in 2021 een strategisch partnerschap van 25 jaar sloten op het gebied van infrastructuur, handel en veiligheid.

Analisten zeggen dat het bezoek van Araghchi ook gericht is op het verkrijgen van diplomatieke steun van Beijing op dit kritieke moment in het conflict.

"Iran’s minister van Buitenlandse Zaken is mogelijk in Beijing om duidelijkheid en geruststelling te zoeken dat als ze besluiten de zeestraat te heropenen, China hen diplomatiek zal blijven steunen, ook bij de Verenigde Naties," zei Doyle.

Teheran zal waarschijnlijk Chinese steun nodig hebben om eventuele aanvullende sancties via de VN te blokkeren. Iraanse functionarissen zoeken ook zekerheid over de positie die Beijing zal innemen tijdens het overleg tussen Xi en Trump volgende week, en of China concessies aan Washington zal doen die Teheran kunnen verontrusten.

Doyle noemde het tijdstip van het bezoek significant, omdat Washington Beijing steeds meer onder druk zet om zijn invloed op Iran te gebruiken.

"We hebben Trump volgende week in Beijing, en de Trump-regering zet in deze dagen Beijing flink onder druk om druk uit te oefenen op Iran om aan tafel te komen, de oorlog te beëindigen en zeker de sluiting van de Straat van Hormuz," zei hij.

Amerikaanse media suggereerden ook dat China overweegt Iran militair te steunen. CBS News meldde dat Pentagon-analisten denken dat Beijing overweegt geavanceerde radar- en luchtafweersystemen aan Teheran te leveren, hoewel onduidelijk is of zo’n overdracht al heeft plaatsgevonden.

Analisten zeggen dat Iran waarschijnlijk vooral zekerheid wil dat China het diplomatiek blijft steunen als Teheran zijn acties in de zeestraat afbouwt.

Wat wil China van Iran?
China’s kernbelang is stabiliteit in de regio en gunstige voorwaarden voor een economie die sneller groeit dan veel Westerse landen. Vrije doorvaart door de Straat van Hormuz is daarbij cruciaal, want langdurige verstoringen bedreigen China’s economie, de wereldwijde markten en de energiezekerheid.

Beijing zal daarom naar verwachting Iran onder druk zetten om scheepvaartroutes open te houden en terug te keren naar onderhandelingen, zeggen analisten.

Tegelijk ziet China Iran als een belangrijk regionaal tegenwicht tegen de Amerikaanse invloed in het Midden-Oosten, en wil het geen grote verzwakking van de Iraanse regering.

Iran levert China ook strategische voordelen buiten energie. Teheran promoot steeds meer het gebruik van de Chinese yuan bij olietransacties, wat de bredere inspanningen van Beijing ondersteunt om de internationale rol van de yuan te vergroten temidden van de dominantie van de Amerikaanse dollar.

Analisten zien de crisis ook als een kans voor China om zijn imago te versterken als een wereldwijde diplomatieke macht die overeenkomsten kan sluiten buiten Oost-Azië.

Pakistan heeft Beijing al opgeroepen een grotere bemiddelingsrol te spelen in regionale spanningen. Ambtenaren vertelden Al Jazeera dat China wordt gezien als een geloofwaardige actor die kan helpen de gesprekken tussen VS en Iran te stabiliseren.

Een succesvol diplomatiek initiatief zou China ook meer invloed geven bij Golfstaten zoals Saudi-Arabië en de VAE, terwijl het de druk op energie-importerende landen in Azië zou verlichten.

Wat kan China nu doen?
Analisten zeggen dat de komende dagen cruciaal kunnen zijn.

De VS en hun bondgenoten in de Golf hebben een conceptresolutie opgesteld voor de VN, gericht op het garanderen van veilige doorgang door de Straat van Hormuz, meldde het Duitse persbureau DPA. Het voorstel roept Iran op om aanvallen op de scheepvaart te stoppen, zeemijnen te verwijderen en geen tol te heffen.

De resolutie is de afgelopen dagen aangepast in een poging steun te krijgen van Rusland en China.

Doyle zei dat deze crisis een zeldzame kans biedt voor Beijing om zich te profileren als een belangrijke diplomatieke bemiddelaar.

"Het zou een geweldige kans zijn voor China om de bemiddelaar te zijn in dit alles," zei Doyle, verwijzend naar Beijing’s rol bij het herstel van de betrekkingen tussen Saudi-Arabië en Iran in 2023.

"Als president Xi en president Trump iets kunnen bereiken, kunnen ze beiden als winnaars uit de bus komen en de wereldeconomie terug van de afgrond halen."

Toch waarschuwde Doyle dat de situatie fragiel blijft. "Er kan veel misgaan – enorme spanningen in de regio, veel militair materieel en zeer weinig vertrouwen tussen alle partijen."

Desondanks blijft er hoop op een smalle diplomatieke opening en een langdurig vredesakkoord, nu Trump zich voorbereidt op zijn bezoek aan Beijing en zowel de VS als China een diepere economische schok willen vermijden.