Ayatollah Ali Khamenei: De leider die Irans verzet vormgaf

Khamenei nam in 1989 de leiding over van de Islamitische Republiek na de dood van Ayatollah Ruhollah Khomeini, de charismatische leider die tien jaar eerder de islamitische revolutie had geleid.

Waar Khomeini de ideologische kracht was achter de revolutie die het Pahlavi-monarchie beëindigde, was het Khamenei die het militaire en paramilitaire apparaat vormgaf dat zowel Irans verdediging tegen vijanden regelt als haar invloed ver buiten de landsgrenzen vergroot.

Voor zijn aanstelling als Opperste Leider was Khamenei president van Iran tijdens de bloedige oorlog met Irak in de jaren tachtig. Deze langdurige strijd, samen met het gevoel van isolatie onder veel Iraniërs door de steun van westerse landen aan de Iraakse leider Saddam Hussein, versterkte Khamenei’s wantrouwen jegens het Westen, en vooral de Verenigde Staten, zo analyseren experts.

Dit wantrouwen bepaalde zijn decennialange bewind en verstevigde het idee dat Iran zich constant moet verdedigen tegen externe en interne bedreigingen.

“Men denkt aan Iran als een theocratie, omdat hij (Khamenei) de tulband draagt en de taal van de staat religieus is, maar in werkelijkheid was hij een president in oorlogstijd die uit de oorlog kwam met het besef dat Iran kwetsbaar is en veiligheid nodig heeft,” aldus Vali Nasr, expert op het gebied van Iran en auteur van Iran’s Grand Strategy: A Political History. “Dat de VS vijandig staan tegenover Iran; en dat de revolutie, de islamitische republiek en het nationalisme niet los van elkaar staan” en dus beschermd moeten worden.

Onder zijn leiderschap ontwikkelde de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC) zich van een paramilitaire strijdmacht tot een machtige veiligheids-, politieke en economische instelling die centraal staat in de regionale invloed van Iran. Khamenei promootte ook een “weerstandseconomie” om zelfredzaamheid te stimuleren te midden van zware westerse sancties, bleef sceptisch over engagement met het Westen en reageerde fel op critici die vonden dat zijn focus op defensie hervormingen blokkeerde.

Zijn bewind werd door de jaren heen zwaar op de proef gesteld, onder meer in 2009 toen protesten tegen vermeende verkiezingsfraude met hardhandige repressie werden neergeslagen, en opnieuw in 2022 tijdens landelijke protesten over vrouwenrechten.

De grootste uitdaging kwam in januari, toen economische problemen uitmondden in brede onrust en oproepen tot omverwerping van de islamitische republiek. De autoriteiten reageerden met een van de meest gewelddadige onderdrukkingen sinds de revolutie van 1979.

Critici beschouwden hem als te weinig afgestemd op een jonge bevolking die hervormingen en economische vooruitgang wenst in plaats van isolatie en voortdurende conflicten met de VS en Israël.

“Iraniërs betaalden een te hoge prijs voor deze mate van vasthoudendheid aan nationale onafhankelijkheid – daarbij verloor hij het vertrouwen van de bevolking omdat ze niet langer geloofden in de wijsheid van die onafhankelijkheid,” aldus Nasr.

Opleiding en vroege jaren
Geboren in 1939 in Mashhad, een heilige sjiitische stad in het noordoosten van Iran, was Khamenei zoon van een gerespecteerde islamitische leider en Azerbeidzjaanse afkomst uit het buurland Irak. Het gezin vestigde zich eerst in Tabriz en later in Mashhad, waar zijn vader een Azerbeidzjaanse moskee leidde.

Khamenei begon op vierjarige leeftijd met het leren van de Koran en volgde zijn basisopleiding aan een islamitische school in Mashhad. Hij voltooide zijn middelbare school niet, maar studeerde verder aan theologische centra in Najaf en Qom, waar hij onder meer les kreeg van Ayatollah Khomeini.

Hij gaf onderwijs in jurisprudentie en publieke theologie, waarmee hij een groeiend publiek bereikte, vooral jonge studenten die ontevreden waren over het regime.

Als politieke activist werd Khamenei herhaaldelijk gearresteerd door de geheime dienst van de sjah en verbannen naar het afgelegen Iranshahr, maar keerde terug om deel te nemen aan de protesten die de Pahlavi-heerschappij ten val brachten.

Opperste leider
Na de val van de monarchie werd Khamenei een sleutelfiguur in de nieuwe republiek. Hij was kort minister van defensie in 1980 en later supervisor van de IRGC na het uitbreken van de oorlog met Irak. In 1981 overleefde hij ternauwernood een aanslag en werd president van Iran, als eerste geestelijke in die functie.

Na de dood van Khomeini in 1989 werd Khamenei benoemd tot Opperste Leider, hoewel hij niet voldeed aan de traditionele kwalificaties. Zijn leiderschap kenmerkte zich door het herbouwen van een door oorlog verwoeste natie en het versterken van het militaire apparaat.


Verandering en controverse
In de jaren negentig groeide de roep om hervormingen en internationale betrekkingen. Ondanks een hervormingszege in 1997 bleef Khamenei wantrouwig over het Westen en werkte hij aan een loyaal blok binnen het regime om de status quo te handhaven.

Hij gaf de IRGC ruimte om economische macht op te bouwen en intensifieerde militaire training, vooral voor jonge paramilitairen die bereid waren te vechten en te sterven.

De repressie van de protesten na de verkiezingen van 2009, bekend als de Groene Beweging, illustreerde de spanning tussen hervormers en conservatieven. Khamenei steunde de officiële uitslag en beschuldigde het Westen van inmenging.

Pragmatisme en nucleair akkoord
Khamenei was ook pragmatisch en steunde in 2015 de nucleaire deal die sanctieverlichting bood in ruil voor beperkingen aan het nucleaire programma. Hij zag dit als een tactisch akkoord, geen normalisatie met de VS.

Na het vertrek van de VS uit de deal onder Trump in 2018 verscherpte Khamenei zijn anti-Amerikaanse houding en steunde hij een uitbreiding van het nucleaire programma.


Regionale invloed
Khamenei bouwde een netwerk van bondgenoten en proxy’s, de “as van weerstand”, waaronder Hezbollah, Assad, Hamas en anderen. Deze alliantie werd verzwakt na recente conflicten en aanval op Iraanse doelen.

In juni 2025 voerden Israël en de VS een aanval uit op nucleaire installaties en militaire leiders in Iran, wat leidde tot een conflict met raketaanvallen op Israël en Amerikaanse bases. Ondanks dreigementen en druk bleef Khamenei standvastig.

Khamenei’s leiderschap is gevormd door oorlog, strijd om onafhankelijkheid en constante weerstand tegen het Westen. Al blijft hij door velen bekritiseerd vanwege zijn harde beleid en de gevolgen ervan voor het Iraanse volk, blijft hij een centrale en onmisbare figuur in de hedendaagse Iraanse politiek.