Een bewoner inspecteert een autogarage die 's nachts werd getroffen door Russische drone- en raketaanvallen, te midden van de Russische aanval op Oekraïne, in Kiev, Oekraïne. (Foto: Reuters)
De internationale humanitaire wetten die na de Tweede Wereldoorlog werden ingevoerd, staan ​​onder ongekende druk, aldus de Geneefse Academie voor Internationaal Humanitair Recht en Mensenrechten in een nieuw rapport.

In het volle licht van de wereldwijde media-aandacht voert Israël zijn genocidale oorlog tegen de Palestijnen in Gaza, terwijl de massamoord op burgers in Sudan sinds het uitbreken van de oorlog in dat land in 2023 niet is gestopt. Ook elders woedt geweld voort – van de burgeroorlog in Myanmar tot het conflict in Nigeria. Droneaanvallen op burgers zijn in Oekraïne aan de orde van de dag, terwijl massamoorden op burgers in diverse conflicten doorgaan, onder meer in Ethiopië, Haïti, Myanmar en Jemen – allemaal ogenschijnlijk ongestraft.

De Verenigde Staten, historisch gezien de zelfbenoemde wereldpolitieman, zijn op de terugtocht en niet bereid de humanitaire wetten te handhaven die decennialang enige bescherming boden aan burgers die vastzaten in conflicten. Dat heeft die wetten wereldwijd onder ongekende druk gezet, concludeerde de studie van 23 conflicten wereldwijd, uitgevoerd door de academie.

“De jaren 2024 en 2025 bleken verwoestend voor burgers, met weinig aanwijzingen dat de strijdende partijen bereid waren de barbaarsheid jegens de meest kwetsbaren te beperken”, zo begint het rapport War Watch, waarin schendingen van het internationaal humanitair recht in de conflicten van juli 2024 tot december werden onderzocht.

De academie van Genève is een gezamenlijk initiatief van de Faculteit Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Genève en het Graduate Institute of International and Development Studies.

"Moord, marteling en verkrachting waren wijdverbreid; burgers en hun huizen, scholen en ziekenhuizen werden regelmatig en soms systematisch gebombardeerd. Een onderzoekscommissie van de Verenigde Naties concludeerde dat Israël in Gaza genocide had gepleegd – de opzettelijke vernietiging van een beschermde nationale, etnische, religieuze of raciale groep. In oktober 2025 werd het spookbeeld van genocide in Sudan nieuw leven ingeblazen," aldus het rapport, dat maandag werd gepubliceerd. Het voegde eraan toe dat de bedreiging voor het internationaal humanitair recht nog niet existentieel was, maar "zich op een kritiek breekpunt bevond".

Weinig gevolgen
Het rapport van de academie schetste een onvergeeflijk beeld van de wereld. Gedurende de verslagperiode werden burgers op bijna industriële schaal mishandeld, onteigend en afgeslacht, aldus het rapport.

Naast de Israëlische genocide in Gaza, waarbij meer dan 71.000 Palestijnen om het leven zijn gekomen, wees het onderzoek op de aanhoudende slachting in de Russische oorlog in Oekraïne, waar het doden van burgers toeneemt naarmate het conflict voortduurt en er in het afgelopen jaar meer mensen zijn omgekomen dan in de twee voorgaande jaren van het conflict.

Verkrachting en gendergerelateerd en seksueel geweld zijn gedocumenteerd in een reeks conflicten, van Sudan, waar de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF) ervan werden beschuldigd burgers te hebben afgeslacht in de westelijke stad El-Fasher, tot wat het rapport de "epidemie" van verkrachting in de Democratische Republiek Congo noemde.

Droneaanvallen op burgers zijn een bepalend kenmerk geworden in meerdere conflicten, terwijl de militaire regering in Myanmar ervan werd beschuldigd door te gaan met het aanvallen van burgers. In een dorp, zo meldde het rapport, troffen gevluchte bewoners bij hun terugkeer aan dat de weinige buren die waren achtergebleven, waren verminkt en hun hoofden op een hek waren geplaatst.

Dit alles leek plaats te vinden zonder dat de daders daar veel consequenties van ondervonden.

"Als je geen sancties oplegt of niet communiceert dat er sancties zullen komen, zullen illegale daden doorgaan", vertelde Stuart Casey-Maslen, de hoofdauteur van het rapport, aan Al Jazeera. “Genocide is niet nieuw. We zagen rond 2004 bewijs van genocide in Darfur in Sudan, maar zoals een van de VN-experts die meehielp aan het rapport op te stellen al aangaf, is de uitroeiing in meerdere gebieden van Sudan nog steeds gaande. We zien groepsverkrachtingen die door de Rapid Support Forces (RSF) op straat worden gepleegd zonder dat de daders daarvoor gestraft worden, en de VS, die druk zouden kunnen uitoefenen op de VAE (die ervan beschuldigd worden de RSF te bewapenen, maar dit ontkennen), onderneemt geen actie.”

Afname
De druk op het internationale humanitaire recht is niet alleen de schuld van de VS, zei Casey-Maslen. Evenzeer verantwoordelijk zijn andere actoren, zoals Rusland, wiens minachting voor het humanitaire recht in Oekraïne, aldus de auteurs van het rapport, bijna systematisch is geworden.

Weinigen zullen echter betwijfelen dat de onvoorwaardelijke steun van de VS aan Israël in de oorlog tegen Gaza de principes van het humanitaire recht, die het land historisch gezien beweerde te verdedigen, ernstig heeft ondermijnd.

Gedurende twee jaar van onophoudelijke oorlog is Israël ervan beschuldigd burgers te hebben aangevallen en zich schuldig te hebben gemaakt aan marteling, waaronder verkrachting, en het afslachten van burgers, allemaal met steun van de VS.

"Het is al een tijdje duidelijk dat het internationale humanitaire recht voor onze ogen aan het sterven is," aldus Geoffrey Nice, mensenrechtenadvocaat en voormalig hoofdaanklager in het oorlogsmisdadenproces tegen de voormalige Servische president Slobodan Milošević. "Er is een tijdsverschil geweest tussen degenen met vooruitziende blik maar zonder officiële verantwoordelijkheid die dit signaleerden en regeringen met verantwoordelijkheid die het aan hun kiezers uitlegden, maar hier staan ​​we dan."

De tweede ambtstermijn van de Amerikaanse president Donald Trump heeft waarnemers bijzonder bezorgd gemaakt over de toekomst van het internationaal recht. Zijn regering maakt immers duidelijk dat ze bereid is belangrijke aspecten ervan te negeren en daden te verrichten die op zijn zachtst gezegd dubieus zijn onder internationaal recht, zoals de ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro.

Volgens Nice was Trumps beleid al duidelijk vanaf zijn eerste ambtstermijn.

"Voor wie oplette, was het eerste echte teken Trumps toespraak tot de VN tijdens zijn eerste termijn, toen hij zich in 2018 terugtrok uit de Mensenrechtenraad en een thema van soevereiniteit aansneed dat deed denken aan een soort Westfaalse wereld," aldus Nice, verwijzend naar het beginsel in internationale betrekkingen waarbij elke staat absolute soevereiniteit over zijn eigen grondgebied behoudt.

Na zijn aanval op Venezuela begin januari ging Trump nog een stap verder en vertelde hij The New York Times dat de enige beperking voor hem niet het internationaal recht was, maar zijn "eigen moraal".

Vooruitzichten
Richard Gowan, programmadirecteur van de International Crisis Group, zei dat het rapport nauw aansluit bij de berichtgeving van zijn organisatie vanuit verschillende oorlogsgebieden.

"Het is tragisch dat we een groeiend aantal gewapende groepen zien die zich richten op burgers, in de wetenschap dat ze waarschijnlijk geen echte politieke of juridische straffen zullen krijgen.

Er heerst een wijdverspreid gevoel dat het oorlogsrecht aan het afbrokkelen is, en dit zal waarschijnlijk leiden tot een vicieuze cirkel waarin strijders steeds vaker hun toevlucht nemen tot wreedheden om tactisch of strategisch voordeel te behalen", zei hij.

Hoewel het internationaal humanitair recht onder ongekende druk staat, zou de kern ervan nog steeds stand kunnen houden, suggereerde Casey-Maslen.

Organisaties zoals het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof spelen nog steeds een cruciale rol in het waarborgen van de bescherming die burgers onder het humanitair recht genieten, zolang deze organisaties zelf gerespecteerd en gefinancierd worden en niet als een gemakzuchtig instrument worden beschouwd.

Evenzo zouden staten die nog steeds vasthouden aan het idee van internationaal recht nog steeds invloed kunnen uitoefenen op het gedrag van hun bondgenoten, zei Casey-Maslen, wijzend op het relatief beperkte aantal burgerdoden dat het door het Westen bewapende Oekraïne zou hebben veroorzaakt in vergelijking met Rusland. Cruciaal, zei hij, is het behoud van de waarde van het internationaal recht voor alles.

"Als we het internationaal recht verliezen, verliest iedereen," zei hij. "Het mondiale Zuiden betaalt daar doorgaans voor met levens en bloed, en het Westen verliest elk gevoel van moreel gezag. Uiteindelijk zijn we er allemaal armer door."