Daar zijn ze weer. Politici die zeggen te willen breken met de zogenoemde muilkorfartikelen. Dit keer in de vorm van een initiatiefwet van coalitieparlementariërs om de beruchte artikelen uit het Wetboek van Strafrecht te schrappen. De Surinaamse Vereniging van Journalisten juicht het toe, want er is decennialang erom gevraagd aan verschillende regeringen. 

Maar laten we eerlijk zijn: het enthousiasme is vermengd met achterdocht. Niet omdat persvrijheid geen steun verdient; integendeel. Dit dossier is al meer dan dertig jaar door de politiek wordt misbruikt als decorstuk. Er zijn studies gedaan, commissies ingesteld, papers geschreven, hoorzittingen gehouden en eindeloze gesprekken gevoerd. Politici van links tot rechts, van regering tot oppositie, hebben door de jaren heen erkend dat deze muilkorfartikelen niet thuishoren in een democratische rechtsstaat. En toch staan ze er nog steeds.

Dat maakt deze initiatiefwet niet automatisch een doorbraak. Ze kan net zo goed de zoveelste worst zijn die aan de samenleving wordt voorgehouden. Mooie woorden, goede intenties - en uiteindelijk niets dat daadwerkelijk verandert voor de burger.

Dat is geen detail, maar een kernprobleem. Want het wettelijk kader voor vrije meningsuiting is glashelder. Vrijheid van meningsuiting is een grondrecht, verankerd in de Grondwet. Het is bovendien vastgelegd in het Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke Rechten (BUPO), het Amerikaans Verdrag voor de Rechten van de Mens en het OAS-verdrag inzake mensenrechten. Suriname heeft zich daar vrijwillig aan verbonden. Dat zijn geen vrijblijvende teksten voor in archiefkasten, maar harde verplichtingen.

Toch loopt Suriname in de praktijk ver achter op de moderne wereld als het gaat om naleving van mensen- en grondrechten. Niet omdat we de wetten niet kennen. Niet omdat we de verdragen niet hebben ondertekend. Maar omdat grondrechten in de politieke praktijk te vaak ondergeschikt worden gemaakt aan politiek gemak en machtsbehoud.

De afgelopen jaren hebben dat pijnlijk duidelijk gemaakt. Onder het bewind van president Chan Santokhi; de man die zich meer dan enig politici had uitgesproken voor rechtsstatelijkheid en eerbiediging van mensenrechten, zoals vrije meningsuiting, zijn muilkorfartikelen vaker en nadrukkelijker ingezet dan velen voor mogelijk hielden. Burgers zijn opgepakt vanwege kritische uitspraken, vastgezet zonder voorafgaande rechterlijke toetsing en na enkele dagen weer vrijgelaten, zonder veroordeling, zonder helder oordeel, maar met een duidelijke waarschuwing. Het resultaat was dan ook: vrijheid beloofd, angst geoogst

Dat is misschien juridisch handig, maar democratisch giftig. Want het effect zit niet in de uitspraak van een rechter, maar in de angst die wordt gezaaid. Wie ziet dat kritiek kan leiden tot arrestatie, denkt voortaan twee keer na voordat hij zijn mening uit. Zo wordt zelfcensuur genormaliseerd. En precies dat is het doel en het gevaar van muilkorfartikelen.

Het belang van het schrappen van de muilkorfartikelen wordt vaak onderschat, omdat het probleem zich niet dagelijks voor iedereen manifesteert. Wanneer burgers elkaar 'beledigen', gebeurt er doorgaans niets: geen politie aan de deur, geen strafdossier, geen cel. Meningsverschillen blijven wat ze zijn; woorden tussen burgers. Maar zodra diezelfde vrije meningsuiting zich richt op politici, machthebbers of hun buitenlandse gasten, verandert alles. Dan worden de muilkorfartikelen ineens actief. De politie wordt ingezet, het Openbaar Ministerie grijpt in en burgers verliezen hun vrijheid, soms dagenlang, zonder voorafgaand oordeel van een rechter. Precies daar zit het gevaar. Deze wetten beschermen geen samenleving, maar macht. Ze maken kritiek strafbaar en zetten de vrijheid van meningsuiting onder druk, juist waar die haar democratische functie moet vervullen. 

Het gaat om burgerrechten. Om de vraag of burgers in Suriname vrij zijn om te spreken zonder angst voor opsluiting. Om de vraag of journalisten hun werk kunnen doen zonder dat het strafrecht als stok achter de deur wordt gebruikt. Vrijheid is natuurlijk niet absoluut, maar wie en hoe die grens wordt overschreden wordt alleen en slechts door de onafhankelijke rechter beoordeeld en zeker niet op basis van oude muilkorfartikelen, ontworpen om toen de koninklijke monarchie te beschermen, maar nu nog gebruikt worden om ondemocratische politieke en institutionele macht te beschermen tegen de grondrechten van de samenleving. 

Juist daarom is voorzichtigheid geboden bij dit initiatief. De samenleving heeft te vaak gezien hoe politieke beloften stranden zodra ze ongemakkelijk worden. Vandaag juichen, morgen uitstellen, overmorgen vergeten. Of erger: een halve wetswijziging die de kern intact laat en het probleem cosmetisch oplost.

De journalistieke beroepsgroep is dit stadium voorbij. Woorden zijn niet genoeg. Intenties zijn niet genoeg. De enige maatstaf is resultaat. Schrappen betekent schrappen. Zonder achterdeuren, zonder vervangende artikelen met dezelfde strekking, zonder nieuwe formuleringen die opnieuw ruimte laten voor misbruik.

Suriname hoeft geen lessen te krijgen over democratie. Die lessen zijn allang vastgelegd in onze Grondwet en in de verdragen die we zelf hebben ondertekend. Wat ontbreekt, is politieke moed om die rechten ook toe te passen wanneer ze lastig zijn.

Dus ja, dit initiatief verdient steun. Maar geen bloemen, geen lofzangen en geen blind vertrouwen. Alleen kritische waakzaamheid. Want persvrijheid en vrije meningsuiting zijn geen gunsten van de politiek. Het zijn rechten van de burger. 

En rechten die telkens worden beloofd maar nooit worden gerealiseerd, zijn niets meer dan lege woorden. De behandeling van deze wet zal met argusogen worden gevolgd. Het wetsvoorstel hoort met 51 stemmen te worden aangenomen! Dus, 'put you money where your mouth is'

Wilfred Leeuwin